Ogólne

Accipiter nisus

Słońskie znajomości pięknie procentują na blogu! Od dawna chciałem dowiedzieć sią skąd, od czego wzięła się naukowa nazwa krogulca: Accipiter nisus. O ile domyślałem się, że Accipiter oznacza ptaka w typie jastrzębia, to intrygował mnie drugi człon, o którym w „Ptakach krajowych: dr Kruszewicz napisał tak:

Gatunkowa nazwa nisus pochodzi od łacińskiego określenia wzbijania się do lotu lub wspinania się. Może też być nawiązaniem do mitycznego Nisosa, który zamienił się w ptaka drapieżnego„.

Wikipedia podpowiada, że konkretnie w orła. Miało to się stać w dość dramatycznych okolicznościach, gdy Nisos, król Megary, zdradzony został przez swoją córkę, Skyllę. Zdradzony król, po przemianie w orła, zaatakował Skyllę, również zamienioną w ptaka. Jak widzimy zemsta była ulubioną strawą nie tylko bogów…

Nie pozostało mi nic innego jak poprosić Kasię Jażdżewską o historię i interpretacji nazwy ptaka. Jej praca zrobiła na mnie tak wielkie wrażenie, że postanowiłem się nią z Wami podzielić:

„Nazwa „accipiter nisus” została nadana krogulcowi przez Linneusza w 1758 r. Powszechnie uważa się, że pochodzi ona od króla Nisosa, który jednak, jak wiemy, nie zmienił się w krogulca, lecz innego ptaka drapieżnego….

Ale historia nazwy jest z pewnością dłuższa. Nie znajdujemy nazwy ptaka „nisos” czy „nisus” w grece lub łacinie starożytnej. Jednak w późnej starożytności, w V w. n.e., niejaki Polemius Silvius sporządził listę nazw ptaków w swoim „Laterculus”, na której znajdujemy nazwę „nisus” (jest to tylko spis, więc nie wiemy, jaki to ptak).

Dwieście lat przed Linneuszem, w 1585 roku, Konrad Gesner w tomie III dzieła „Historia animalium” zauważa, że u Owidiusza Nisus został zamieniony w ptaka „haliaeetus”; dalej tłumaczy, że chociaż Nisus Owidiusza to haliaeetus, czyli „aquila marina” (orzeł morski), jednak przez współczesnych mianem „nisus” określany jest jeden z jastrzębi, a mianowicie „accipiter parvus”, czyli „mały jastrząb”, którego Gesner określa tez mianem „sparverius” lub „sperverius”. Następnie czytamy:

„Accipiter minor Latine nisus vocatur, a conatu ad praedam. quia nititur capere aves se fortiores, ut columbam, anatem, corniculam, Albertus. Et rursus, Nisum vulgo sperverium vocant. Fieri quidem potest ut vox nisus ab Hebraeis descenderit, qui ‚neser’ aquilam vocant: et ‚nez’ accipitrem, alii asturem, alii nisum interpretantur.” 
Mniejszy jastrząb zwie się po łacinie „nisus”, od próby chwytania ofiary; ponieważ próbuje (nititur) pochwycić ptaki od siebie silniejsze, jak gołąb, kaczka, wrona; Albertus. Nisus jest popularnie nazywany „sperverius”. Być może nazwa pochodzi od Herbajczyków, którzy zwą orła „neser”, a słowo „nez” jedni tłumaczą jako „accipiter”, inni jako „astur”, jeszcze inni jako „nisus”.

Wspomniany w tekście Gesnera Albert to oczywiście Albert Wielki, XIII-wieczny teolog, filozof i przyrodnik i nauczyciel Tomasza z Akwinu. Albert napisał dzieło „De animalibus”, czyli o zwierzętach, gdzie czytamy:

„Nisus avis est quae et sparvarius vocatur, accipitre multo minor, sed colore similis: a nisu hoc conamine praedae sic vocatur quia nititur capere aves se fortiores sicut columbam, anatem et corniculam.”

„Nisus” to ptak, który zwany jest też „sparvarius”, znacznie mniejszy od jastrzębia, lecz podobny kolorem; nazywa pochodzi od słowa „nisus”, tj. od próby pochwycenia ofiary, gdyż próbuje on chwytać ptaki silniejsze od siebie, takie jak gołąb, kaczka i wrona.

Wniosek taki, że nazwy wykorzystane w XVIII-wiecznej taksonomii miały długą historię. Kiedy wyraz „nisus” zaczął w łacinie oznaczać drapieżnego ptaka, trudno powiedzieć – pierwsze świadectwo, które udało mi się znaleźć, pochodzi z V w. n.e. Nad etymologią słowa „nisus” zastanawiano się w Średniowieczu i Renesansie, mając świadomość zarówno mitu, jak i zbieżności brzmienia wyrazu „nisus” z jedną z form łacińskiego czasownika „nitor„.

 
 
Tekst: Katarzyna Jażdżewska
Autorka jest adiunktem, Katedry Literatury Greckiej i Bizantyjskiej
 
 K1UNp4HQTGodGH463X8jFRuIx3TgCCtEUCKZZdZB
 

Dodaj komentarz

Strona korzysta z plików cookies.
Dowiedz się więcej...

Celem zapewnienia najlepszej możliwej jakości przeglądania Strona korzysta z pilków cookies.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do tych plików w ustawieniach Twojej przeglądarki.

Kontynuowanie przeglądania strony jak i klikniecie przycisku ZGADZAM SIĘ na banerze oznacza wyrażenie zgody na powyższe.

Chcesz wiedzieć więcej? Zajrzyj do Polityki Cookies tej strony (znajdziesz tam także możliwość zmiany ustawień cookies) oraz na http://wszystkoociasteczkach.pl/

Zamknij