Ogólne

Jaskółka z "Kulturalnego atlasu ptaków"

Jestem przekonany, że „Jaskółka” Michała Kruszony, wyciągnięta z jego „Kulturalnego atlasu ptaków” Wam się spodoba. Odniesień do jaskółki w kulturze Autor zebrał naprawdę sporo: Kochani jaskółki we Francji. I to za co? Wedle tamtejszej tradycji miały krążyć nad ukrzyżowanym na Golgocie Chrystusem. Mało tego, jaskółki same się kalecząc, wyciągały umęczonemu Chrystusowi ciernie z głowy, przynosząc mu ulgę w cierpieniu. Cieszą się za to dużym poważaniem u wszystkich chrześcijan.

Spoglądając na jeden z moich ulubionych obrazów, którym są „Myśliwi na śniegu” Pietera Bruegla, nieodparcie odnoszę wrażenie, że na tle zimowego krajobrazu z zamarzniętym stawem widzę lecącą jaskółkę. Może, nie zważając na zimowy krajobraz, malarz umieścił w nim jaskółkę, dając wyraz nieodwracalnie przemijającemu czasowi? Wszak takie właśnie było jedno z wielu symbolicznych znaczeń tego ptaka. Obraz należał do większego cyklu prezentującego poszczególne miesiące, może to zatem naprawdę jaskółka – zwiastun czegoś nowego, co nadejdzie już niebawem? Na obrazie widzimy drzewa, siedzą na nich trzy inne ptaki, z pewnością nie będące jaskółkami. Widział ktoś jaskółkę siedzącą na drzewie? Jeśli już siada, to najchętniej na drutach. Opisał to w jednej ze swoich pieśni Leonard Cohen, z drugiej jednak strony w czasach Bruegla nie było drutów, na czym zatem miały siadać jaskółki?

Obraz Pietra Bruegla można podziwiać w Kunsthistorisches Muzeum w Wiedniu i choćby z tego powodu warto wybrać się do stolicy dawnego imperium Habsburgów.

Skąd ona, domniemana jaskółka, wzięła się w niderlandzkim krajobrazie w środku zimy? Być może to przypadkowa ilustracja polskiego powiedzenia, że pierwsza jaskółka wiosny nie czyni? Może wyfrunęła spod lodu? Dopiero w XIX wieku wyzbyto się bowiem przekonania, że jaskółki w trakcie zimowych chłodów ulegają hibernacji. Dotąd uważano, że zimują pod taflami lodu albo w ziemnych norkach.

Pierwszy kulturalny kontakt z jaskółką miałem w 1973 roku. Spędzałem wówczas wakacje przed trzecią klasą szkoły podstawowej nad jednym z wielkopolskich jezior. Oglądałem sierpniową transmisję z sopockiego festiwalu piosenki. Tłumek ludzi przed jedynym, wystawionym w oknie kampingowego domku, telewizorem raczej bez entuzjazmu przyjął występ Stana Borysa. A jednak Jaskółka uwięziona szybko stała się jednym z hymnów pierwszych, polskich długowłosych hipisów: „Jaskółka czarny sztylet, wydarty z piersi wiatru” – śpiewał Stan.

Svale – tak jaskółki nazywane są w Dani, a hirondelle we Francji, w XV wieku w Polsce jaskółkę zwano często z francuska, a bywało, że ze skandynawska. Skąd wzięła się jej obecna nazwa? Pewnie od prastarego jaskati (krzyczeć), do dziś mówi się przecież o jazgotaniu. Lastka i lastowica to piękne określenia tego ptaka sprzed wieków. Jaskółka dała też nazwę jaskółczemu zielu.

W sztuce kulinarnej jaskółka nie miałaby żadnego znaczenia, gdyby nie wydzielina, dzięki której zlepia swoje „murowane” gniazdka. To właśnie jej gniazda, a nie całe ptaki, wpadły do garnka w azjatyckiej kuchni – stąd zupa z takowych. Specyficzny smak zupa z jaskółczych gniazd zawdzięcza właśnie owej wydzielinie.

Jaskółka jest czysta, nie siada na ziemi, nie ma przez to kontaktu z ziemskim brudem. Lata za to niezwykle szybko, czyszcząc powietrze z owadów: much i komarów. Jej przenikaniu przez nieprzekraczalne granice towarzyszyło przekonanie, że jaskółka  przekonuje śmierć, jednak może też być jej zwiastunem. Mimo to podziwiano ją za, jak mniemano, dobry wzrok (w szybkim locie łapie muchy) i pracowitość (niczym człowiek „muruje” swoje gniazda).

„Jaskółka, maleńka ciałem, odznacza się wielkim uczuciem miłości” – napisał w IV wieku patron pszczelarzy, święty Ambroży, o jaskółce – pożeraczu owadów, w tym pszczół. Choć brak jej wszystkiego, to jednak buduje gniazda cenniejsze od złota, gdyż buduje mądrze” – dodawał. Mądrość, jak słusznie konstatuje dalej święty, jest cenniejsza od złota.

Wszechobecność jaskółki w kulturze, choćby w mitach i religijnych alegoriach, wynika z tego, że ptak ten zawsze zamieszkiwał blisko ludzi. Przebywał we wnętrzach ludzkich domostw, wzniesionych z gliny lub murarskiej zaprawy. Podobnie jak gniazdko jaskółki.

Ludzie poznawali jaskółcze zwyczaje, odnosząc je do swoich własnych zachowań. Ptaki te, uosabiając odwieczne tęsknoty, budują ludzką wyobraźnie. Zauważali to nawet średniowieczni asceci, budzeni ze snu porannym jazgotem jaskółek.

W wyobrażeniach magicznych nie wolno było kobiecie nadepnąć na jaskółcze jajo. Efektem była bowiem nieuchronna bezpłodność. Jednocześnie pierścionek podarowany dziewczynie, jeżeli przedtem przeleżał dziewięć miesięcy w jaskółczym gnieździe, dawał pewność spełnienia związku. Szczególnie skłonni do miłości bywali ci, którzy wiosną zjedli jaskółkę. Na Bałkanach często dopatrywano się w jaskółkach pięknych panien poszukujących oblubieńców za morzami. Podobnie w jaskółkę przemieniła się egipska bogini Izyda, która z kolei szukała pod jej postacią poćwiartowanego ciała swego męża Ozyrysa. W mitologii greckiej Filomela, uwiedziona przez męża swej siostry Prokne, zamieniła się w jaskółkę.

Jaskółki spośród wszystkich ptaków są najsilniej osadzone w praktykach magicznych. W ten sposób postrzegają je inne gatunki skrzydlatych, raczej usuwając się im z drogi. Zwykle czyni się tak w obliczu niewiadomego! Chciałem, aby ktoś wyjaśnił mi owe tajemnice. Wiedziałem nawet, kto to będzie, brakowało mi tylko rozmowy z osobą wypatrzoną między tysiącem innych. Miało do niej dojść, o czym piszę, wkrótce na poznańskim Starym Rynku.

DKad3g3TbAHHY1epm59VTFii5k80ROustGIzpdek

Dymówka, fot. Grzegorz Zimny   grzegorzzimny.manifo.com 

Dodaj komentarz

Strona korzysta z plików cookies.
Dowiedz się więcej...

Celem zapewnienia najlepszej możliwej jakości przeglądania Strona korzysta z pilków cookies.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do tych plików w ustawieniach Twojej przeglądarki.

Kontynuowanie przeglądania strony jak i klikniecie przycisku ZGADZAM SIĘ na banerze oznacza wyrażenie zgody na powyższe.

Chcesz wiedzieć więcej? Zajrzyj do Polityki Cookies tej strony (znajdziesz tam także możliwość zmiany ustawień cookies) oraz na http://wszystkoociasteczkach.pl/

Zamknij