Ogólne

Pośród legend i bajd – lelek zwany kozodojem

 Dzisiaj mamy na Plamce deser, który uszykowała nam Selketowa. Nie ukrywam, że Jej praca o lelku bardzo mnie zaciekawiła i przeczytałem ją jednym tchem. Jestem przekonany, że Wam również się spodoba:

Niezwykle ciekawie brzmiąca nazwa lelek skrywa niepozornego, niewielkiego i bardzo tajemniczego ptaszka owianego licznymi legendami i bajdami. Może dlatego, że tak trudno go dostrzec? Wszak wiedzie nocny tryb życia, a dnie spędza przycupnięty na gałęzi lub na ziemi. Dzięki maskującemu upierzeniu zupełnie niewidoczny dla niewprawnego oka obserwatora. A jak wiadomo, to czego nie widać zbyt dobrze budzi lęk i niepewność. Dlatego też jeszcze nie tak dawno lelek nie cieszył się ani popularnością, ani sympatią, jak większość nocnych stworzeń.
Samo słowo „lelek” pochodzi z czasów wcześniejszych niż starożytna Grecja. Rdzeniem jest „lel”, który możemy znaleźć również w imionach pogańskich bożków czczonych na Łysej Górze, czyli Lelum i Polelum.
„imię Jezusowe oświeci to plemię Lechowe
Wygnawszy z Ładą Lelu Polelu
Zwykłe tu bożki, jeszcze przy chmielu”
W Kazaniach Gdacjuszowych z 1640 roku występuje określenie „lelkować, a kufle wstrząsać”. Istniał też czasownik zwrotny „lelejać się”, co oznaczało kołysać się, chwiać się na boki. Może nazwa ptaka wzięła się od chwiejnego lotu? A może stąd nazwa lelek, ponieważ wierzono, że prowadził pijaków przez bagna na śmierć?
Na pewno nazwa gatunkowa lelka kozodoja czyli Caprimuglus europeus wzięła się z jego, jak wierzono, niecnych zwyczajów. Kiedyś, dawno temu wielu ludzi widywało wieczorami lub wczesnym rankiem lelki krążące nad pastwiskami bydła i kóz. Była to pora udoju, a i panujący półmrok nie ułatwiał dopatrzenia się cóż te dziwne ptaki robią przy zwierzętach gospodarskich. Wyobraźnia ludzka jest niemała, a kiedyś mleko było bardzo drogocenne, więc czegóż mogły chcieć okropne ptaszyska? Odpowiedź była jedna – mleka! Przecież nikt w ciemnościach nie widział chwytanych ciem, ślepaków czy innych owadów. A jeszcze przecież ta wielka paszcza zwana dziobem – idealnie pasująca do strzyków. Stąd przez wieki panowało przekonanie – lelek kozy doi i już. I jakim dobrym wytłumaczeniem się przed gospodarzem z kiepskiego doju, była obecność lelków – potencjalnych złodziei mleka. Wiara w to była tak silna, że w XVIII wieku Karol Linneusz nadał lelkowi łacińską nazwę – caprimuglus co tłumaczy się właśnie jako ‘kozodój’ (capra – koza, mulgere– doić).
Starożytni Grecy, w postaci lelka dopatrywali się boga marzeń sennych – Morfeusza. Dlatego też wierzyli, że ptaki te posiadają zdolność sprowadzania snu.
Natomiast według wierzeń Słowian, ptak ten jako stworzenie nocne był ucieleśnieniem zła, mroku i śmierci. Wierzono, że lelki podobnie jak bociany (w języku ukraińskim to właśnie bocian – Ciconia ciconia – nazywany jest lelkiem), przynosi z Wyraju dusze mające się ponownie wcielić. Był też uważany za zoomorficzne wyobrażenie samych dusz.
Wierzono również, że lelki prowadziły duszę ku Nawiom (duchy śmiertelne), lub prowadziły swym głosem ślepe Nawie, ku duszom. Sam głos lelka napawał lękiem i obawą, ponieważ jeśli ktoś usłyszał terkotanie lelka, wiadomo było, że niedługo umrze.
No cóż, ptak, który w mitologicznych przekazach i wierzeniach pełnił tak niechwalebne misje musiał znaleźć swoje miejsce we współczesnej kulturze. Dlatego motyw lelka spotykamy też w literaturze, jak chociażby w sadze o Wiedźminie A. Sapkowskiego czy w „The Dunwich Horror” H.P. Lovecrafta, kiedy to lelki gromadziły się w pobliżu domu umierającego człowieka, zrównując swój śpiew z oddechem konającego. Jeśli tuż po śmierci człowieka odlatywały, oznaczało to, że nie zdobyły jego duszy, natomiast gdy hałasowały i śpiewały do samego rana – znaczyło, że udało im się ją porwać.
Bibliografia:
Pavel Vasak: Ptaki leśne. Warszawa. 

Klaus Richarz: Ptaki – Przewodnik. Warszawa
 
Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. Encyklopedia ilustrowana.
Stefan Kłosiewicz – „Ptaki święte, przeklęte i inne”

Lelek, fot. Marcin Łukawski   www.marcinlukawski.com

   tekst: Selketowa

1 komentarz

Leave a Reply

%d bloggers like this:

Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej...

Celem zapewnienia najlepszej możliwej jakości przeglądania Strona korzysta z pilków cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do tych plików w ustawieniach Twojej przeglądarki. Kontynuowanie przeglądania strony jak i klikniecie przycisku ZGADZAM SIĘ na banerze oznacza wyrażenie zgody na powyższe. Chcesz wiedzieć więcej? Zajrzyj do polityki cookies tej strony: https://plamkamazurka.pl/polityka-cookies/. Znajdziesz tam także możliwość zmiany ustawień cookies oraz na http://wszystkoociasteczkach.pl/

Zamknij